Fliú Spáinneach
Paindéim fliú[1] ollmhór, idir Feabhra 1918 agus Aibreán 1920, ab ea an Fliú Mór, nó an Fliú Spáinneach. Scaip an phaindéim ar fud an domhain agus fuair 17 milliún bás dá bharr ar a laghad, ach b'fhéidir i bhfad níos mó, agus níos mó ná a maraíodh sa gCéad Chogadh Mór óna thús go dtína dheireadh.[2]. Bhain an phaindéim sin craitheadh uafásach as an domhan.[3]
Lipéad sa teanga dhúchais | (fr) La Grippe Espagnole (es) La Pesadilla ![]() |
---|---|
Cineál | paindéim fliú de Fliú A(H1N1) paindéim galar tógálach zónóis ráig ghalair ![]() |
Tréimhse | Eanáir 1918 - Nollaig 1920 |
Tír | Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an Fhrainc ![]() |
Pointe imeachta | Fort Riley, Kansas (en) ![]() Contae Haskell, Kansas Camp Funston, Kansas (en) ![]() Étaples, An Fhrainc ![]() |
Cúis | Fliú A(H1N1) ![]() |
Number of cases (en) ![]() | 500,000,000 ![]() |
Líon básanna | ± 50,000,000 ![]() |
Croineolaíocht | |
An Chéad Chogadh Domhanda ![]() | |
Codanna | |
![](http://up.wiki.x.io/wikipedia/commons/thumb/9/98/USCampHospital45InfluenzaWard.jpg/220px-USCampHospital45InfluenzaWard.jpg)
Eipidéimeolaíocht
cuir in eagarAn víreas fliú A(H1N1) (fochineál nó sórt fliú) a bhí neamhghnách agus an-mharfach ar fad, ba chúis leis.
Ní fios, de réir easpa fianaise stairiúla agus eipidéimeolaíochta, tír thionscnaimh na paindéime i ndáiríre. Dúradh gur i gcampa airm a thosaigh sé sna Stáit Aontaithe – in áit a dtugtar Fort Riley, Kansas, air.[4]
Chruthaigh daoine eile ó shin go raibh sé tosaithe le tamall roimhe i gcampa airm in Etaples sa bhFrainc. Campa a bhí ansiúd a raibh 100,000 saighdiúir ag dul tríd chuile lá. Ach bhí teoiric eile ann gur as an tSín a scaip an Fliú Spáinneach go Meiriceá agus as sin go dtí an Fhrainc.
Ainmníodh é An Fliú Spáinneach mar gur tugadh níos mó poiblíochta dó sa Spáinn i dtús aimsire ná a tugadh i dtíortha eile. Ní raibh aon chinsireacht mhíleata sa Spáinn mar ní raibh an tír sa gcogadh.
Básanna
cuir in eagarScríobh an t-eolaí Matt Hussey[5], "I bpaindéim 1918 fuair 25 milliún duine bás ar fud an domhain". "40 milliún" a scríobh Seosamh Ó Cuaig.[3] Ach b'fhéidir gur fuair idir 50 milliún agus 100 milliún daoine bás de bharr an galar[6]. Meastar go raibh an galar ag trian de dhaonra an domhain, sé sin 500 milliún daoine ag an am.
Aosaigh óga sláintiúla ba ea tromlach na n-íospartach, i gcomparáid agus i gcodarsnacht le ráigeanna fliú eile, nuair ba iad na daoine sna grúpaí ‘i mbaol' (ná daoine aosta agus mífholláin).
An phaindéim in Éirinn
cuir in eagarD'éag níos mó ná 20,000 in Éirinn[7], 23,000 b'fhéidir[8]. I gcomparáid, sa bhliain 1916, mharaigh fliú agus na galair thógálacha go léir (cosúil leis an mbruitíneach, fiabhras dearg, triuch, diftéire srl) 2,092 duine[9].
Ina ráigeanna a tháinig an Fliú Mór in Éirinn– trí cinn acu[10]. Cathair Bhéal Feirste ba mheasa a bhí buailte ag an gcéad ráig a tháinig i ndeireadh an Earraigh 1918.[11][12][13][14]
Faoi Shamhain a tháinig an ráig ba mheasa. Bhí 40-50 curtha i reilig Ghlas Naíon gach lá i mí na Samhna 1918[15],[16]. Bhí an ráta báis ó 20/1000 i mBéal Feirste go 50/1000 i lár Bhaile Átha Cliath.
Tionchar
cuir in eagarÉireannaigh a d'éag
cuir in eagar- Pierce McCan, Polaiteoir, ina bhall de Sinn Féin.
- Seán Ó Cadhla (1885–1918)
Edvard Munch - féinpic, 1919 - Admiral Dot (1864–1918), cleasaí sorcas mór le rá
- Amadeo de Souza Cardoso, péintéir Portaingéalach, (Deireadh Fómhair 25, 1918)
- Guillaume Apollinaire, file Francach (Samhain 9, 1918)
- Louis Botha, an chéad Phríomh-aire ar an Afraic Theas (Lúnasa 27, 1919)
- Randolph Bourne, scríbhneoir Meiriceánach agus intealachtóir (Nollaig 22, 1918)
- Larry Chappell, imreoir daorchluiche Meiriceánach, (Samhain 8, 1918)
- Angus Douglas, peileadóir Albanach, (Nollaig 14, 1918)
- Harry Elionsky, snámhaí fad-achair Meiriceánach
- George Freeth, athair an tonnmharcaíocht nua-aimseartha agus fear faire tarrthála (Aibreán 7, 1919)
- Sophie Halberstadt-Freud, iníon Sigmund Freud, (1920)
- Irma Cody Garlow, iníon Buffalo Bill Cody
- Myrtle Gonzalez, ban-aisteoir Meiriceánach (Deireadh Fómhair 22, 1918)
- Kenneth Sawyer Goodman, an té a bhunaigh an Goodman Theatre i Chicago
- Charles Tomlinson Griffes, cumadóir Meiriceánach (Aibreán 8, 1920)
- Phoebe Hearst, máthair William Randolph Hearst, (Aibreán 13, 1919)
iontrálacha, ospidéal South Beach, Washington, 1918 - Hans E. Lau, réalteolaí Danmhairgeach, (Deireadh Fómhair 16, 1918) aisteoir ar an ardán agus i scannáin, fear céile an bhan-aisteora Constance Collier (Deireadh Fómhair 22, 1918)
- Harold Lockwood, aistreoir Meiriceánach, (Deireadh Fómhair 19, 1918)
- Francisco Marto, leanbh Fátima (Aibreán 4, 1919)
- Jacinta Marto, leanbh Fátima (Feabhra 20, 1920)
- Dan McMichael, bainisteoir Hibernian (1919)
ráta báis / 1000, An Ríocht Aontaithe, 1918–1919 - Sir Hubert Parry, cumadóir Sasanach, (Deireadh Fómhair 7, 1918)
- William Leefe Robinson, buaiteoir an Victoria Cross, (Nollaig 31, 1918)
- Edmond Rostand, údar Cyrano de Bergerac, (Nollaig 2, 1918)
Provincial Board of Health, Alberta, 1918 - Yakov Sverdlov, ceannaire Bolshevik (Márta 16, 1919)
- Mark Sykes, Polaiteoir ón Bhreatain agus taidhleoir, dí-adhlacadh a chorp i 2008 chun taighde a dhéanamh air (Feabhra 16, 1919)
- Frederick Trump, seanathair an fhir ghnó clúiteach Donald Trump, (Márta 30, 1918)
- Max Weber, saineolaí ar an ngeilleagar agus ar ghnóthaí chomhdhaonnacha ón Ghearmáin (Meitheamh 14, 1920)
- Flaith Erik, Taoiseach Västmanland (Erik Gustav Ludvig Albert Bernadotte), Flaith na Sualainne, Taoiseach Västmanland (Meán Fómhair 20, 1918)
- Vera Kholodnaya, ban-aisteoir ón Rúis (Feabhra 16, 1919)
- Dark Cloud (aisteoir), ar a raibh aithne ar mar Elijah Tahamont freisin, aisteoir arbh Meiriceánach Dúchasach é, i Los Angeles (1918).
Fógra U.S. Public Health, 1918 - Anaseini Takipō, Banríon Tonga ó 1909, céile an Rí George Tupou II de Tonga, mhair iníon amháin léi, (November 26, 1918)
- King Watzke, veidhleadóir Meiriceánach, (1920)
- Bill Yawkey, feidhmeannach Major League Baseball agus ba leis na Detroit Tigers, in Augusta, Georgia (Márta 5, 1919)
Daoine mór le rá a tháinig slán
cuir in eagar- Alexandrine of Mecklenburg-Schwerin (1879–1952), Banríon na Danmhairge
- Walter Benjamin, (1892-1940) fealsamh de bhunaidh Giúdach agus Gearmánach agus Marxach.
- Walt Disney (1901–1966), dearthóir beochan.
masc éigeantach, New South Wales - David Lloyd George (1863–1945), Príomh-aire na Ríochta Aontaithe.
- Lillian Gish (1893–1993), ban-aisteoir mór le rá.
- Joseph Joffre (1852–1931), Ginearál Francach sa Chéad Chogadh Domhanda.
- Edvard Munch, (1863–1944) ealaíontóir Ioruach.
- Georgia O'Keeffe, (1887-1986) ealaíontóir Nua-aoiseach ó Stáit Aontaithe Mheiriceá .
- John J. Pershing (1860–1948) taoiseach míleata Meiriceánach.
Mainichi Shimbun, 1919 - Katherine Anne Porter (1890–1980), Scríbhneoir Meiriceánach (Duais Pulitzer)
- Franklin D. Roosevelt (1882–1945), Uachtarán SAM
- Haile Selassie (1892–1975), Ardrí na hAetóipe.
- Leo Szilard (1898–1964), fisiceoir eithneach, fionnachtaí an t-imoibriú slabhrúil eithneach.
- Wilhelm II Ardrí na Gearmáine (1859–1941)
- Woodrow Wilson (1856–1924) Uachtarán SAM.
Tagairtí
cuir in eagar- ↑ "pandemic - Aistriúchán Gaeilge ar pandemic (An Foclóir Nua Béarla-Gaeilge)". www.focloir.ie. Dáta rochtana: 2020-11-14.
- ↑ Fuair naoi milliún saighdiúir bás i machaire an áir, agus d'éag na milliúin sibhialtach chomh maith. Ó thosaigh an Cogadh, fuair níos mó ná 16 mhilliún bás, lena n-áirítear tuairim agus 7 milliún sibhialtach
- ↑ 3.0 3.1 Seosamh Ó Cuaig. "Ón bhfliú Spáinneach go dtí fliú na bhfear…" (ga-IE). Tuairisc.ie. Dáta rochtana: 2020-11-15.
- ↑ lch 49, http://centenaries.ucd.ie/wp-content/uploads/2015/04/83980-UCD-Decade-of-Centenaries_A5-IRISH_FA_download_v2.pdf
- ↑ Fréamh an Eolais (Coiscéim 2011)
- ↑ Johnson N.P., Mueller J. « Updating the accounts: global mortality of the 1918-1920 “Spanish” influenza pandemic. », Bull Hist Med., printemps 2002, 76(1), p. 105-15. pmid:11875246
- ↑ "Greatest killer of the twentieth century: the Great Flu of 1918–19". History Ireland (2013-03-05). Dáta rochtana: 2020-11-15.
- ↑ Mártan Ó Ciardha. "Ag póirseáil dom sna sean-nuachtáin, ghreamaigh mo shúile d’eagrán an Kerryman an 26 Deireadh Fómhair 1918" (ga-IE). Tuairisc.ie. Dáta rochtana: 2020-11-15.
- ↑ cso.ie. "An Saol in Éirinn sa bhliain 1916 - CSO, lch 34". Dáta rochtana: 2020.
- ↑ Fri, 14 Sep, 2018 - 01:00 (2018-09-14). "The deadly trail of the Spanish Flu through Ireland in 1918" (en). Irish Examiner. Dáta rochtana: 2020-11-15.
- ↑ Pádraic Tom Bán Breathnach (2018). "An Fliú Mór 1918-19" (as ga). Curtha i gcartlann 2020-11-21 ar an Wayback Machine
- ↑ S Ó Tuairisg; Cormac O Breisleáin (1972-08-22). "Agallamh le Cormac Ó Breisleáin (22/08/1972)" (as ga) Luann Ó Breisleáin gur bhásaigh na céadta i gceantar Ghaoth Dobhair ón bhfliú mór a bhí ann i ndiaidh dheireadh an Chogaidh Mhóir. I roinnt cásanna fuair níos mó ná duine amháin as an teaghlach céanna bás.. Curtha i gcartlann 2020-11-16 ar an Wayback Machine
- ↑ Seán Ó Súilleabháin; An Fliú Spáinneach. "Cailleadh cheithre dhuine dhéag leis an fliú Spáinneach i mBéal Átha an Ghaorthaigh i 1919.". www.rte.ie. Dáta rochtana: 2020-11-15.
- ↑ Donncha Ó hEallaithe (2018). "An Connacht Tribune 1918" (as ga). Curtha i gcartlann 2022-10-07 ar an Wayback Machine
- ↑ Joe Joyce. "November 9th, 1918: Relief as deaths from 1918 Spanish flu epidemic began to decline" (en). The Irish Times. Dáta rochtana: 2020-11-14.
- ↑ Pádraig Yeates - A City in Turmoil – Dublin 1919–1921: The War of Independence